Russisch constructivisme in Van Nellefabriek

Martinus Adrianus (Mart) Stam (Purmerend, 5 augustus 1899 – Goldach, 23 februari 1986) was een Nederlands meubelontwerper en architect. Hij was een vertegenwoordiger van het Nieuwe Bouwen. Aanvankelijk was hij communist en heeft in 1920 zes maanden gevangengezeten wegens dienstweigering.

In de Van Nellefabriek in Rotterdam klinkt de invloed van het Russische constructivisme na. Stam, in 1926-28 medewerkend architect aan de fabriek, was 1922 in Berlijn in contact gekomen met de Russische avant-garde. In 1926 organiseerde Mart Stam een architectuurreis in Nederland voor de Russische kunstenaar El Lissitzky en zijn vrouw Sophie Küppers, verzamelaarster van avantgarde-kunst. Zij bezochten onder andere Jacobus Oud, Cornelis van Eesteren en Gerrit Rietveld. Volgens Sophie Küppers sprak Mart Stam tijdens deze reis over zijn fabriek. Dit was de reden voor zijn ontslag op staande voet bij bureau Brinkman & van der Vlugt, de leidende architecten van de Van Nellefabriek. De grote letters op de daken, maar ook andere delen van de fabriek, lijken direct afkomstig te zijn uit de wereld van het Russische constructivisme. Het constructivistische aspect is waarschijnlijk ingebracht door Mart Stam en de ronde architectuurvormen (o.a. het kantoorgebouw) door Leendert van der Vlugt.

Stam was van mening dat de functionaliteit en de uitvoerbaarheid van een gebouw voorop stonden. Het gebouw moest de mens dienen. Met deze visie kon hij terecht in de Sovjet-Unie van Stalin, waar hij van 1930 tot 1934 werkte. In 1935 was hij terug in Amsterdam en ontwierp een serie drive-in woningen aan de Anthonie van Dyckstraat. Voor dit vernieuwende ontwerp ontving hij veel lof. Van 1934 tot 1948 was hij directeur van het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs.

Op Oudjaarsdag 1952 keerde hij gedesillusioneerd terug naar Nederland, waar hij echter met gemengde gevoelens werd ontvangen. Hij kwam aanvankelijk in dienst bij Merkelbach en Elling maar begon al spoedig weer voor zichzelf. Opdrachten die hij kreeg kwamen vooral via Benjamin Merkelbach, die een leerling van hem was geweest. Onder de projecten die hij in deze periode in Amsterdam realiseerde waren het kantoorgebouw voor de ‘De Geïllustreerde Pers’ aan de Stadhouderskade (1957), een flatgebouw aan de Beethovenstraat ‘Princesse Flats’ (1961) en een woontoren aan de Linnaeusstraat (1962). Na een ziekte sloot hij in 1966 zijn buro en trok zich met zijn tweede vrouw, Lotte Stam-Beese, terug in Zwitserland waar hij nog twee huizen ontwierp en zich op zijn oude dag bekeerde tot het rooms-katholicisme.

Nederland Monumentenland en haar onderdelen worden ondersteund door:

© Nederland Monumentenland 2019