Ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer

Het Woudagemaal – het grootste stoomgemaal ter wereld – maakt indruk. In de enorme machinehal staan vier stoommachines met daaraan gekoppeld vier machtige vliegwielen, die nog steeds operationeel zijn. De stoommachines en vliegwielen drijven acht ronde centrifugaalpompen (ook wel Jaffapompen genoemd) aan die per dag ongeveer 6 miljoen m³ water verplaatsen. Het gemaal wordt nog steeds ingezet om het waterpeil in de Friese wateren te verlagen. Om de ketels te vullen met water, de zware stookolie voor te verwarmen en de acht pompen één voor één op te starten, is een ploeg van minimaal elf mensen nodig. Omdat het monumentale Woudagemaal een belangrijke praktische functie in de Friese waterhuishouding heeft, wordt het door een vaste technische ploeg bediend en onderhouden. De complete stoomploeg bestaat uit vijftien man. Dat zijn allemaal werknemers van het waterschap in Fryslân, Wetterskip Fryslân, de eigenaar van het stoomgemaal.

STOOMGEMAAL BIJ LEMMER
Het Woudagemaal is gebouwd in de nadagen van het stoomtijdperk. In de 19e en eerste helft van de 20e eeuw stonden ’s winters grote delen van Fryslân onder water. Om wateroverlast in Fryslân tegen te gaan, is in 1913 besloten een stoomgemaal bij Lemmer te bouwen. Het Woudagemaal werd in 1920 geopend door Koningin Wilhelmina en heeft als grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld nog steeds een praktische functie in de Friese waterhuishouding.

STOOM, WATER EN ARCHITECTUUR
Het gemaal is vernoemd naar ir. Dirk Frederik Wouda (1880-1961), toen hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat. Hij was verantwoordelijk voor ontwerp en uitvoering van het gemaal in de stijl van de Amsterdamse School. Bij de berekening van de werktuigbouwkundige installaties werd ir. Wouda bijgestaan door ir. J.C. Dijxhoorn (1862-1941) van de Technische Hogeschool Delft.

MONUMENT OP STOOM
Tot de bouw van het elektrisch Hooglandgemaal in Stavoren (1966) werd het stoomgemaal gebruikt om het peil van het Friese oppervlaktewater te beheersen. Het gemaal komt nu alleen nog in actie bij extreem hoge waterstanden. Naast hulpgemaal is dit bijzondere gebouw nog op andere gebieden van grote betekenis. De schoorsteen met een hoogte van meer dan zestig meter is een herkenbaar punt (baken) voor schippers op het IJsselmeer. Daarnaast zijn het gebouw en de stoommachines trekpleisters voor architectuur- of stoomliefhebbers. Het bouwkundig en technisch waardevolle Woudagemaal is sinds 1977 een beschermd monument en staat vanaf 1998 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

ARCHITECTUUR IR. D.F. WOUDA
Het bijzondere bakstenen gebouw is strak en sober van karakter. Kenmerkend zijn de ingetogen gevelversieringen en de horizontale gevelindeling van het Woudagemaal. Ook het interieur van de machinehal -het lijkt wel een kathedraal- draagt de overduidelijke eigenschappen van het Rationalisme, zoals de stalen spanten, het gebruik van natuursteen, eikenhout, uitgekiende kleuren en veel sierranden. Dit Rationalisme was de voorloper van de Amsterdamse School én de ideeën van architect H.P. Berlage. Gemeenschappelijk was het gebruik van bakstenen. De Amsterdamse school stijl van bouwen kende aan het begin van de jaren twintig van de twintigste eeuw haar artistieke hoogtepunt. De Amsterdamse School zag zich als kunst. Ook in haar vele utilitaire gebouwen.

WOUDAGEMAAL BEZOEKEN
Je kunt het gemaal bezoeken en tijdens een rondleiding de kracht van stoom en water ontdekken. Wil je het gemaal volledig in actie zien? Als vriend van het Woudagemaal krijg je als eerste bericht van deze bijzondere draaimomenten.

Nederland Monumentenland en haar onderdelen worden ondersteund door:

© Nederland Monumentenland 2019