Het Zeemanlaboratorium in Amsterdam

De internationale reputatie van de Universiteit van Amsterdam was tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw zichtbaar in de Plantagebuurt door beeldbepalende gebouwen: het Fysisch-chemisch Laboratorium gebouwd voor Nobelprijswinnaar Jacobus Henricus van ’t Hoff op de Nieuwe Prinsengracht, het Natuurkundig Laboratorium, de werkplek van Nobelprijswinnaar Van der Waals, Plantage Muidergracht 6, en het Laboratorium Physica, in 1923 gebouwd voor Nobelprijswinnaar Pieter Zeeman, Plantage Muidergracht 4.

Zeemans experimenten maakten trilvrije vloeren nodig met een speciale fundering: een cementblok van een kwart miljoen kilo zwaar. Om verstoring van magnetische velden te voorkomen werd zo min mogelijk ijzer in het gebouw verwerkt, met uitzondering van het smeedijzeren raam waarin het Zeeman-effect zichtbaar is: een magnetooptisch effect waarmee hij wereldfaam verwierf.

Dit academisch erfgoed maakte eerder nog deel uit van het bezit van de universiteit, maar daar kwam een einde aan. Op 1 september 2007 werd het Zeemanlaboratorium overgedragen aan een nieuwe eigenaar, die het zou verbouwen tot appartementen.  Toen in de jaren negentig het laboratorium niet meer voldeed aan de eisen van de tijd, vertrokken de natuurkundigen naar een andere plek op het Roeterseiland. Maar bij een verbouwing voor en door de nieuwe gebruiker, een instituut voor sociale wetenschap, werden historische details van het interieur bewust in stand gehouden: de imposante hal bijvoorbeeld, waar zelfs de verlichting en de decoratie van de verwarming uit 1922 stammen. Ook de bibliotheek (met wastafel, want men was zuinig op de boeken) en de hoogleraarskamer bleven zo zorgvuldig gespaard, dat men zich nog steeds voor kan stellen hoe Pieter Zeeman hier bezoekers als Albert Einstein en Niels Bohr ontving.

Het nieuwe laboratorium werd eerst Physica genoemd, sinds 1940 Zeemanlaboratorium. Het op 18 juni 1923 geopende gebouw werd door Publieke Werken ontworpen in een door het Rationalisme en de Amsterdamse School beïnvloede stijl. In 1962-1964 is tussen de beide laboratoria door Publieke Werken een verbindend bouwvolume tot stand gekomen; voordien bestond er al een verbindingsgang, die echter tot 1957 gesloten is gehouden. Aan de NoordWest-zijde grenst het laboratorium aan een plantsoen. Architect Zeeman hield zich met name bezig met onderzoek naar de voortplanting van licht in bewegende materie, de deelbaarheid van atomen en de magneto-optica. Het naar hem genoemde Zeeman-effect manifesteert zich in de optica als een splitsing van de spectraallijnen van lichtende atomen of ionen, wanneer die blootgesteld worden aan een magnetisch veld. In verband met dit onderzoek zijn verschillende bijzondere voorzieningen in het gebouw nog aanwijsbaar.

Bij de constructie van het gebouw is geen gebruik gemaakt van staal of ijzer, dit in verband met de onderzoekingen naar de invloeden van magnetische straling. Bij de trap in de centrale hal bevond zich tot het vertrek van het fysisch laboratorium naar hun huidige vestiging op het Roeterseiland een fraai bronzen tralieraam, aangebracht als geschenk van laboranten en personeel aan Zeeman in 1921 ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van de ontdekking van het Zeeman-effect. Het sierraam boven de ingang symboliseert de bestemming als optisch instituut. Mede door de vele symposia, demonstraties en werkbezoeken van internationaal befaamde natuurkundigen als A. Einstein en de vergaderingen van de Nederlandse Natuurkundige Vereniging, werd het laboratorium tot een van de belangrijkste concentratiepunten voor Nederlandse fysici. Omschrijving Op een rechthoekig grondplan tot stand gekomen gebouw onder geschakelde schilddaken met pannen en met souterrain, hoofdverdieping, eerste verdieping en zolders. De gevels zijn opgebouwd uit gemetselde rode baksteen in afwisselend koppen- en strekkenlagen. Bij het souterrain is bij de plint en de vlakke gevellijsten gebruik gemaakt van natuursteen; verder gebruik van natuursteen bij de vergaarbakken, benedendorpels, muurdammen tussen de vensters, de wenkbrauwlijst boven de vensters van de verdieping, de gevelbeëindiging en de afsluiting van risalerende geveldelen.

De voorgevel aan de Plantage Muidergracht (straatzijde) heeft aan weerszijden van het middendeel een drie vensterassen brede risaliet. De vensters hebben een kruisvormig kozijn met tuimelramen aan de bovenzijde. In het midden de centrale toegang met dubbele eikenhouten deur met smalle lichten in portiek; boven de zware natuurstenen latei een zeszijdig venster met traliewerk voorstellende de breking van het licht. Hierboven een monochroom tegeltableau waarop in oorsprong de letters Laboratorium Physica waren geappliqueerd. Het hoger opgaande metselwerk van de eveneens drie vensterassen brede middenpartij heeft vlaggenmasthouders en een natuurstenen bekroning.

Nederland Monumentenland en haar onderdelen worden ondersteund door:

© Nederland Monumentenland 2019