Het best bewaarde bastion van Noord-Europa

Bolwerk Manenborgh in Utrecht

Van buiten een begroeide heuvel, van binnen een 16e eeuws verdedigingswerk. Dat is Bolwerk Manenborgh; het best verstopte monument van Utrecht. Onder de laag aarde openbaart zich iets spectaculairs. Niet alleen de stenen gewelven van het verdedigingswerk, maar ook een groot glazen dak met daaronder het atelier van beeldhouwer Pieter d’Hont.

Verrijdbare kanonnen tegen de Franse agressie
Manenborgh ligt aan de stadsbuitengracht, niet ver van de Tolsteegbrug — destijds een stadspoort die vanaf het bolwerk verdedigd kon worden. Manenborgh was één van de vier stenen bastions die stadsbouwmeester Willem van Noort rond 1550 bouwde ter verdediging van het Habsburgse rijk tegen Franse invallen. Opdrachtgever was keizer Karel V, die het sinds enkele decennia ook in Utrecht voor het zeggen had. Het doel was de verdediging van de stad tegen een nieuw gevaar: mobiele artillerie, oftewel verrijdbare kanonnen. Van Noort bedacht hierop een ingenieus antwoord, geïnspireerd op Italiaanse vestingwerken.

Kruitdampen vervliegen
De bolwerken waren feitelijk uitstulpingen in de stadsmuur. Ze bestonden uit een driehoekig aardlichaam in de singel met daarachter een zware keermuur. Deze muur vormde een bijna halfrond binnenplein met aan weerszijden twee verdiepingen met kazematten (kanonskelders op de ondergrondse verdieping). De kazematten waren open naar het binnenplein toe zodat de kruitdampen konden vervliegen. Door deze destijds innovatieve constructie konden de soldaten de kanonnen snel opnieuw laden. Bovenop de Manenborgh de officierswoning en een munitieloods. Het lijken tegenwoordig wel huisjes op een heuvel, maar ze vormen dus eigenlijk een derde bouwlaag bovenop de kazematten.

Aanval Spaanse leger
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog bewezen de bolwerken zich echt toen Utrecht werd aangevallen door de Spaanse legers van Philips II. Het militaire belang  van de bastions nam in de loop der eeuwen af en ze verloren hun functie definitief na de aanleg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Van de vier Utrechtse bastions bestaan er nog drie; Manenborgh, Sterrenburg en Zonnenburg. Deze behoren tot de best bewaarde bastions van Noord- Europa.

Ruik de eeuwen
Doordat er weinig gerestaureerd is heeft Manenborgh een bijzondere sfeer. De tand des tijds is er niet afgepoetst. In de kazematten, waar de stenen nooit van hun plaats zijn geweest, is het vochtig en ruik je de eeuwen. In de muren zitten nog de terugslagringen waaraan bijna 500 jaar geleden de kanonnen met leren riemen waren vastgebonden. Het bolwerk wordt nu gebruikt als ambachtelijke beeldhouwatelier. Het atelier is tijdens monumentendagen, kunstmanifestaties en speciale gelegenheden open voor publiek.

Nederland Monumentenland en haar onderdelen worden ondersteund door:

© Nederland Monumentenland 2019